Tết,
cho dù ở thành thị hay thôn quê, giàu sang hay nghèo khó,
trên bàn thờ tổ tiên hoặc trên bàn tiếp khách, nhà
nào cũng thấy có chưng bày đầy ắp một mâm ngũ quả
tất "bắt mắt".
Nguyên thủy, mâm ngũ
quả gồm 5 loại trái là mận, hạnh, đào, táo và lý
(cũng gọi là điều). Đó là những loại trái nhất định
mà người xưa đã chọn dùng, vì theo sách Chiến thư, nó
có đặc tính cảm ứng và trợ lực cho ngũ cốc, tức
5 thứ hạt được dùng làm lương thực chính là gạo,
nếp, lúa mì, mè và đậu. Năm thứ ấy mà sai quả thì
ngũ cốc được mùa, và ngược lại. Do đó, mâm ngũ
quả trước hết là mang chức năng thông tinh, phản ảnh
sát thực tình hình sắp tới của mùa vụ, cho nên nó
mang ý nghĩa của tín hiệu hạnh phúc, ấm no.
Tuy nhiên, do điều kiện
khí hậu và đất đai từng vùng khác nhau, tất nhiên có
khi không thể có đủ 5 loại trái này. Thế là người
ta tìm loại trái khác tương tự thay thế, thành ra ở mỗi
nơi có khi thành phần không giống nhau, nhưng phải là 5
loại trái. Có khi là lê, lựu, đào, mai, phật thủ. Có
khi là chuối, phật thủ, cam, quýt, táo... tùy điều kiện
và suy nghĩ của từng người về ý nghĩa tiêu biểu của
từng loại trái. Đại thể :
- Lê (hay mật phụ), ngọt
thanh hơn mật, ngụ ý việc gì cũng trơn tru, suôn sẻ, gia
đình danh giá để tiếng thơm muôn đời.
- Lựu, nhiều hạt, tượng
trưng cho con đàn cháu đống.
- Đào, gợi điển cố
đào, lý. Học trò phải thi đậu, làm quan phải thăng chức.
Ý muốn quyền quý, cao sang.
- Mai, do điển phiếu mai,
con gái phải có chồng, hạnh phúc, không cô đơn.
- Phật thủ, trái giống
như bàn tay đẹp của Phật trung tư thế chụm lại. Mong người
già được khỏe mạnh và sống lâu như Phật.
Tùy ý nghĩa của từng
thành tố mà mâm ngũ quả nói lên sự mong muốn cho gia
đình, dòng họ, từ ông bà, cha mẹ đến con cháu đều
được vui hưởng hạnh phúc đời đời.
Theo dòng thời gian và
theo sự phát triển các đặc sản của vườn cây ăn trái
mà càng xuôi về phương Nam, sự chưng bày mâm ngũ quả
càng biến tướng, nhất là đồng bằng Nam Bộ thường
phong phú hơn về chủng loại, nhưng lại bình dị hơn về ý
nghĩa, tuy nhiên cũng không thể vượt ngoài phạm vi niềm
ước mơ chính đáng của con người. Cụ thể, mâm ngũ
quả ở Nam Bộ được cấu tạo theo "công thức"
chung nhất là : mãng cầu, nho, đu đủ, xoài và sung. Với
mong ước "cầu tiền đủ xài sung" (hiểu theo kiểu
đồng âm và nghĩa chứ). Do có người gọi đu đủ là
thu đủ, nên cũng hiểu "cầu thu đủ tiền (đặng) xài
sung".
Đặc biệt là mâm ngũ
quả không có chưng trái dừa, và nó cũng không bao giờ
được chưng cúng trên bàn thờ tổ tiên. Còn dưa hấu
thì nhất định phải có một cặp to, chưng riêng trên bàn
thờ. Nhà nghèo, bàn thờ nhỏ, chỉ mua một trái thì chưng
chung trong mâm ngũ quả. Người ta hiểu mâm ngũ quả có
trái dưa là "cầu sung vừa đủ xài" hoặc "cầu
vừa đủ xài sung", vì trái dưa cũng được hiểu tạm
là dừa (vừa) và nhắc nhở sự tích An Tiêm đời Hùng
Vương.
Do trái cây ngày càng
nhiều, loại nào cũng ngon, bổ nên để thể hiện cao nhất
lòng hiếu thảo đối với tổ tiên, đồng thời cũng nhằm
thể hiển tính trình bày mỹ thuật trong con mắt thẩm mỹ
độc đáo của nhân dân, nên có khi mâm ngũ quả phong
phú hơn, vì các bà các chị khéo tay không câu kệ cứng
nhắc "ngũ quả" mà bát, cửu, thập quả không chừng.
Tuy nhiên đối với những loại trái "nòng cốt"
như vừa nói thì nhất định không thể thiếu, cho dù còn
sống hay còn non cũng được "trọng dụng". Nhiều
hơn, nhưng người ta vẫn gọi là "mâm ngũ quả"
và, dù đựng trong đĩa cũng vẫn gọi theo xưa là "mâm".
Cũng không ai lập dị gọi "đĩa năm trái" bao giờ
!
Cũng nên nói thêm, đối
với những người tin theo kiểu "nói lề" ấy, tức
nhiên họ nhất quyết không chịu cúng, hoặc chung các loại
cam (cam chịu), chuối (chúi nhủi) hoặc táo (vì theo sách Tiểu
nhĩ nhã thì tên chữ của táo là phẩn - đồng âm với
một loại bỏ đi của con người)... Trong mấy ngày Tết họ
cũng không ăn bí, nhất là bí đao (đã bí lại đau), khổ
qua (rước lấy cái khổ cho mình), hạt tiêu (tiêu luôn)
v.v...
Phần mình, nhất là các
nhà doanh nghiệp và các bạn trẻ, cho dù tin hay không tin,
đồng ý hay không đồng ý, đều cũng nên lưu ý tâm lý
của bà con - đặc biệt là ở vùng nông thôn Nam Bộ -
để có ý thức, tránh dùng những loại ấy làm quà tặng
hoặc đãi đằng đầu năm, vì người nhận sẽ không vui
và cũng không loại trừ cách nghĩ oan rằng, ta đã cố tình
đem điều xui xẻo đến họ.
Chưng bày mâm ngũ quả
trong những ngày thiêng liêng đầu năm đầu tháng mang ý
nghĩa giữ gìn bản sắc văn hóa cội nguồn cực kỳ độc
đáo của nhân dân ta vậy
